مثنوي «ني نامه» مجادله بر سر حکایت یا شکایت مولانای بلخ
درباب «نی» در بیت اول - برای رفع ابهام
بیت اول مثنوی معنوی
بشنو از نی چون حکایت میکند --- از جدایی ها شکایت میکند
برای اثبات باید به نشانی صحیح مراجعه شود و کتاب مثنوی که استناد شده دارای مشخصات زیر است:
- مثنوی معنوی - مولانا جلالالدین محمد بلخی رومی ( از روی نسخهی ۶۷۷ه.ق.) - به اهتمام دکتر توفیق ه سبحانی.
- شماره ISBN (شابک): ۶-۹۷-۶۱۷۶-۹۶۴
به احتمال زیاد کتابی که از آن استفاده میکنید تجدید چاپ شده است و در تجدید چاپ ۱۰۰٪ شماره ISBN و کدکتابخانه ملی ایران را دارد. مسعود
-
-
- نسخهای که نمونه آورده شده و بیت اول نیز از آن نقل شده بود، یک روبرداری از نسخه ۵۱ کتابخانه موزهی مولانا در قونیه است که حاوی ۶ دفتر مثنوی است، که نیکلسون و عبدالقبادی نیز این نسخه را معتبرتر و کاملتر از دیگر نسخ دانستهاند، و به خط محمدابن عبدالله قونیوی نوشته شده، مسئله این است که در جاهایی از این نسخه و نسخههای دیگه روی بعضی از بیتها یا واژهها از نویسه «م و خ» استفاده شده بوده که جای تقدیم و تاخیر را نشان میدهد، بنده حدس میزنم در آن نسخه ۵۰ سال پیش شما و نسخهای که فرد ناشناس اشاره داشتند (که احتمالا از یکی از نسخههای قدیمی اصلاح نشده برگرفته شده بوده) به این نکته توجه نشده بوده و «شکایت» و «حکایت» را جایشان را عوض نکردهاند، هرچند که در نسخه ۵۱ کتابخانه موزهی مولانا اصولا تقدیم و تاخیری برای بیت اول نیست و از همان ابتدا به صورت شکایت و حکایت نوشته شده است
-
سلام. نسخه مزکور هست "حکایت - شکایت". شما با حکایت کردن شکایت میکنید و نه با شکایت کردن حکایت. به روح فارسی زبان و گوش من "بشنو این نی چون شکایت میکند / از جدایی ها حکایت میکند" هرچند که وزن و قالبش درست است ولی روح شعر غلط و ناروا بنظر میاد. به احتمال زیاد این دکتر توفیق هم پاکستانی است که نسخه را تغیر داده است، هر چند که شاید حتی دکتر در ادبیات فارسی باشد، ولی حس و طبع زبان فارسی را مثل یک فارسی زبان ندارد. اما به گوش و روح من این بیت کاملا درست و دلنشین میاد: "بشنو از نی چون حکایت میکند / از جدایی ها شکایت میکند". فرزاد ۱۱:۰۵, ۱۹ دسامبر ۲۰۰۴ (UTC)
- نسخهای که کتابخانه دیجیتال فارسی استفاده کردهاند نیز گویا همان نسخه ۵۱ است، آغاز مثنوی، جناب فرزاد، آقای سبحانی ایرانی هستند ولی اگر پاکستانی هم بودند باز یک محقق کاراش تحقیق است از خودش که نمیتواند چیز دربیاورد که، نظرات محققان دیگر را بررسی میکند، نسخ را باهم مقایسه میکند و آنچه معتبرتر و مطلوبتر است را ارائه میکند، چطور است اصلا جمله بندی آن قسمت از مقاله را به ترتیبی درآوریم که نیازی به نقل این بیتاول نباشد و خیالمان راحت شود.مسعود
درباب «نی» در بیت اول - برای رفع ابهام
این مطالب در روی اینترنت موجود است که شما نیز میتوانید با جستجوی گوگل برای بشنو این نی به همان نتایج برسید، قسمتی از تحقیق یک فرد را که عمده تحقیقاش برپایه گفتههای فروزانفر است را در زیر میآورم، در باب نی (به فتحه اول) در بیت اول:
" بیت ۱ : بشنو این نی چون شکایت می کند / از جدایی ها حکایت می کند
از نظر استاد بدیع الزمان فروزانفر منظور از نی (به فتحه اول) همین ساز و نواز بادی است که آن را به نفس و دم می نوازد. به این دلیل که ، مولانا با موسیقی علاقه و انس وافر و تمام داشته و آن را در غزلیات و صفی جامع کرده است. و منظور از این نی در حقیقت خود مولاناست که از خود و خودی تهی شده و در تصرف عشق و معشوق است ، خواه شمس تبریزی ، خواه حسام الدین چلپی و یا در قبضهی تقلیب ، خداست. پس بازهم میتوان گفت این نی همان ساز مشهور است و تمثیلی از خود مولاناست ، که در خود مثنوی مولانا بارها مثل این را بیان کرده:
ما چو ناییم و نوا در ما ز تست / ما چو کوهیم و صدا در ما ز تست
غرض از این تشبیه که مولانا به نی کرده است این است که مثنوی را من نمی گویم و گویندهی آن عشق یا معشوق است ، و من در گفتن این سرود آسمانی هیچ نقشی ندارم و وسیلهای بیش نیستم و این ناله و آواز من نیست ، از اوست. و مراد از سروده شدن این ، مقدمهای به جای آن مقدمههای بی روح و بی جان است که بعضی شاعران و نویسندگان در ابتدای منظومهها و داستانهای خود میآورند.
تفسیر و تأویل های غلط از این بیت :
- « نی » : مرد کامل و مکمل است. به مناسبت آنکه نقطه « نی » در فارسی به معنی نفی نیز آمده است و مرد کامل از خود فانی است. و بعضی بر این قول معترضند که آنچه در فارسی به معنای نفی است به کسر اول است و نه فتح ، و دیگر آنکه مرد کامل ، واصل است و در حال فراق نیست و بنابراین ، شکایت از دوری و شرح هجران که در همین بیت و ابیات پس از آن که میخوانیم با حال وی مناسبتی ندارد.
- آنکه مراد روح قدسی و نفس ناطقه است که از عالم خویش به دور افتاده و در زندان تن محبوس گشته و اکنون در شوق رجوع بدان عالم و از رنج غربت و حبس در این قفس ناله و شکایت آغاز کرده است و بر این تاویل گفته اند که نیستان در بیت پسین ، عالم مجردات و جهان آخرت تواند بود.
- مقصود از نی قلم است ، کنایه از قلم است ، مقابل لوح.
- حقیقت محمدی است که با لوح و قلم اتحاد دارد و چون مخصوص به خطاب «اقرا» بود اینک از باب ادای رسالت ، دعوت خود را با لفظ «بشنو» شروع کرده است.
و پیداست که اینها همه تفسیرهای ناموجه و دور از مذاق مولاناست و ظاهراً منشأ آن نسخههای متاخر است که مصراع اول در آنها بدین گونه است : « بشنو از نی چون حکایت میکند». ولی مطابق نسخهی قونیه اصح نسخههاست. و از روی نسخهای که بر مولانا خوانده شده بود ، استنساخ کرده اند و سپس در محضر کاتب و راوی اولین مثنوی و خلیفهی مولانا ، حسام الدین چلپی قرائت میشده است.
منبع: سایت های وکی پیدیا ٬ ذاهوری ٬ فرهنگسرا ٬ و سایت رسمی دکتر سروش.
برای دانش بیشتر در این مورد به سایت های زیر مراجعه کنید: